D vitamini ne işe yarar

Öğr. Dyt. Ayşe AKKUL tarafından yazıldı.

24 Temmuz 2021 12:07 tarihinde güncellendi.

D vitamini, vücudumuzda kalsiyum ve fosfor metabolizmasında önemli rolü olan, iskelet sistemi gelişimi ve kemik sağlığı için gerekli bir vitamindir.

Besinsel olarak en fazla somon, uskumru, sardalya, ton balığı gibi yağlı balıklarda, karaciğer, yumurta sarısında, maydanoz, brokoli, mantar, süt ve süt ürünlerinde bulunmaktadır. Ancak hiçbir gıda günlük ihtiyacı karşılayacak oranda vitamin içermez. En önemli kaynak güneş ışınlarının etkisiyle sentezlenen D vitaminidir. Normal koşullar altında vücuttaki D vitaminin %90-%95’i güneş ışınlarının etkisiyle deride sentezlenir.

D vitamini eksikliğinden korunmak için haftada en az iki gün, on beş dakikadan az olmayacak şekilde yüz, eller, kollar veya sırt açıkta kalacak şekilde güneşlenmek gerekir. Pencere, cam arkasında güneşlenmek güneşin ciltte D vitamini üretimini engeller.

D vitamini görevleri nelerdir

  • Kemik erimesine neden olan paratiroit hormonun salgılanmasını önlemektedir.
  • Diyabete karşı koruyucudur.
  • Kalp sağlığına ve hastalıklarına iyi gelmektedir. Yüksek tansiyon, kalp hastalıkları, bazı kanser türleri ile ilgili hastalıklara karşı koruyucu etkisi vardır. Kalp kasının güçlenmesini ve kalp atışının düzenli olmasını sağlar.
  • Sindirim sistemiyle alınan kalsiyumun ve fosforun emilimini arttırır.
  • Kemiklerde kalsiyum birikimine yardım eder.
  • Büyüme çağındaki çocukların kemik gelişimini ve dişlerinin sağlıklı büyümesini sağlar.
  • Yaşlılar için özellikle önemlidir. D vitamini kasların güçlenmesini sağlar ve düşme sonucu oluşacak kırılmaları azaltır, kemik sağlığını korur.
  • Kas ve sinir sisteminin dengesini sağlar.
  • Enfeksiyonlara karşı vücudu korur, direnci arttır, kanserli hücrelerin büyümesini engeller.
  • Tiroit bezi fonksiyonları ve kan pıhtılaşması için önemlidir.

D vitamini eksikliği nasıl tanımlanır

D vitamini düzeyini en iyi gösteren parametre 2-3 haftalık yarı ömrü nedeniyle serum 25(OH)D düzeyidir. Optimal düzeyi ile ilgili tam bir görüş birliği olmamakla beraber genellikle;

  • 30 ng/ml’nin (75 nmol/L) üzerindeki düzeyi yeterli,
  • 20-30 ng/ml (50-75 nmol/L) arası yetersizlik,
  • 20 ng/ml’nin (50 nmol/L) altındaki düzeyi eksiklik olarak tanımlanmaktadır.

Ayrıca 25(OH)D düzeyinin <10 ng/ml olması ciddi eksiklik olarak kabul edilmekte, 150 ng/ml’nin üzerinde olduğu durumlarda ise D vitamini intoksikasyonundan bahsedilmektedir.

1. D vitamini eksiklik belirtileri

  • Büyüme ve gelişme geriliği,
  • Sık enfeksiyon geçirme,
  • İshal,
  • Cilt yaralarının geç iyileşmesi,
  • Diş çürümesi,
  • Yorgunluk, halsizlik,
  • Baş ağrısı,
  • Kemik ağrısı,
  • Davranış bozuklukları,
  • Eklem bölgelerinde şişme,
  • Gözaltı morlukları,
  • Aşırı terleme,
  • Kilo vermekte güçlük çekme,
  • Sürekli üşüme
  • Kanser, diyabet, hipertansiyon, depresyon, romatizma, obezite, şizofreni ve kalp hastalıkları gibi sağlık sorunlarına yol açabilir. D vitamini eksikliği, kemik yoğunluğunu da olumsuz etkiler ve çocuklarda raşitizme yol açabilir.

2. D vitamini eksikliği açısından riskli gruplar

  • Yaşlılar
  • Güneşe yetersiz maruziyet
  • Koyu cilt rengine sahip olanlar
  • Obezite
  • D vitamin metabolizmasını hızlandıran ilaç kullanımı
  • Osteoporoz-Osteomalazi
  • Spontane kırık oluşumu
  • Emilim bozukluğu sendromları
  • Kronik böbrek yetmezliği
  • Kronik karaciğer hastalığı
  • Hiperparatroidi

3. D vitamini eksikliğine yol açan nedenler

  • Yetersiz emilim
  • Diyetle yetersiz alım
  • Yetersiz güneş ışığı maruziyeti
  • Yağ malabsorbsiyonu
  • Gastrektomi
  • İnce bağırsak hastalıkları (Çölyak hastalığı, inflamatuar bağırsak hastalıkları vb.)
  • Pankreas yetersizliği
  • 25-hidroksilasyon defekti
  • Kronik karaciğer hastalıkları (siroz vb.)
  • Hipoparatroidi
  • Renal yetmezlik
  • Vitamin D bağımlı rikets tip 1- tip 2
  • D vitamini rezistansı
  • Antifungal ilaçlar
  • Antitüberküloz ilaçlar
  • Anti-retroviral ilaçlar
  • Glukokortikoidler
  • D vitamini bağlayan protein kaybı
  • Nefrotik sendrom
  • Çeşitli zayıflama ve bağırsak ameliyatları

4. D vitamini yetersizliğinin metabolik sendrom bileşenleriyle ilişkisi

Daha Fazla Bilgi için Metabolik Sendrom ve D Vitamini Eksikliği blog yazımızı okuyabilirsiniz.

4.1. İnsülin direnci ve diyabet

İnsülin vücutta karbonhidrat, protein ve yağ metabolizmasını düzenleyen bir hormondur. Metabolik sendrom varlığında kanda yağ asitleri artar, kas ve hedef dokularda insülin direnci gelişir.

D vitamini ise dokulardaki insülin direncini azaltır, pankreastan insülin salınımını düzenler. Yetersizliği metabolik sendrom ve Tip 2 DM için bir risk faktörüdür. Glikoz ve lipit metabolizmasını bozmaktadır.

Daha Fazla Bilgi için insülin direnci ve beslenme blog yazımızı okuyabilirsiniz.

4.2. Obezite

Metabolik sendromu olan kişilerin çoğu obezdir. Özelikle yağlanmanın artması metabolik sendromun temelini oluşturur. Obezite D vitaminin vücuttaki kullanımını azaltır.

Daha yüksek vücut kitle indeksi daha düşük D vitamini seviyeleriyle ilişkilidir. D vitaminini aktif formuna dönüştürmek için bazı enzimlere ihtiyaç vardır ve bu enzimlerin seviyeleri obez ve obez olmayan bireylerde farklıdır.

Bir çalışma, az miktarlarda kilo kaybın bile D vitamini seviyelerinde artışa yol açtığını bulmuştur. Vücut ağırlığının en az %15’ini kaybeden katılımcılar, vücut ağırlığının %5-10’unu kaybedenlerden yaklaşık üç kat daha fazla artış yaşamışlardır. Kandaki D vitamininin artması vücut yağını azaltabilir ve kilo kaybını artırabilir. Vücutta yeni yağ hücrelerinin oluşumunu azaltır ve depolanmasını baskılar.

4.3. Hipertansiyon

D vitamini eksikliği hipertansiyon riskini arttırabilir. Dolayısıyla D vitamini desteği kalp-damar sağlığı üzerinde yararlı olabilir.

4.4. Polikistik Over Sendromu

Düşük D vitamini düzeyleri obezite, insülin direnci, menstrual disfonksiyon, hiperandrojenizm gibi PKOS bulguları ile ilişkilidir.

Daha Fazla Bilgi için PCOS beslenme önerileri blog yazımızı okuyabilirsiniz.

4.5. Kemik Mineral Yoğunluğu

D vitamini yetersizliği olan obez menopoz sonrası kadınlarda metabolik sendromla beraber düşük kemik mineral yoğunluğu ölçülmüştür. Bu durum osteoporotik kırılmalara neden olmaktadır

D vitamini hangi vitaminlerle birlikte kullanılmalı?

D vitamininin ana işlevlerinden biri, kanda yeterli düzeyde kalsiyum bulunmasını sağlamaktır ancak D vitamini vücuttaki kalsiyumun nereye gittiğini tam olarak kontrol edemez. İşte bu noktada K vitamini devreye girmektedir. K vitamini, D vitamini ile bir ekip olarak çalışır.

K vitamininin iki formu vardır: K1 (bitkisel gıdalarda) ve K2 (hayvansal ve fermente gıdalarda) bulunur. K1 vitamini kan pıhtılaşmasında rol oynar, K2 vitamini kemik ve kalp sağlığına fayda sağlar. 

K vitamini, kan damarları gibi yumuşak dokularda kalsiyum birikimini azaltırken kemiklerde kalsiyumun birikimine yardımcı olur.

K vitamini, kandan kemiklere, D vitamini de kemiklerden kana kalsiyum geçişini sağlar. Bu iş birliği kan ve kemiklerdeki kalsiyum dengesini korur. Bu sebeple özellikle yetişkinlerde D vitamini takviyelerinin K vitamini ile desteklenmesi önerilir.

Metabolizma için gerekli olan magnezyum da D vitamini ile kullanılabilir.  Magnezyum D vitamininin işlevi için yararlıdır.

Covid-19 ve D vitamini ilişkisi

COVID-19’lu 216 kişiye bakan yeni bir çalışma, yüzde 80’inin kanlarında yeterli D vitamini olmadığını buldu. Çalışma ayrıca, hem COVID-19 hem de düşük D vitamini seviyelerine sahip kişilerin, kötü COVID-19 sonuçlarıyla bağlantılı olan ferritin ve D-dimer gibi daha fazla sayıda inflamatuar belirteçlere sahip olduğunu da buldu.

Farklı bir çalışma, yeterli D vitamini düzeyine sahip COVID-19 hastalarının hastalıktan ölme riskinin yüzde 51,5 daha düşük olduğunu ve komplikasyon riskinin önemli ölçüde azaldığını buldu.

Referanslar

  1. JTFP, D Vitamini eksikliği ile ilgili güncel bilgiler [Git]
  2. Türk Hijyen ve Deneysel Biyoloji Dergisi, D vitamini metabolik sendrom bileşenlerini etkiler mi? [Git]
  3. Türk Tıp Öğrencileri Araştırma Dergisi, D vitamini: Yapısı, Sentezi ve Çeşitli Hastalıklardaki Önemi [Git]
  4. HealthLine, Metabolic Syndrome [Git]
  5. HealthLine, Vitamin D 101 — A Detailed Beginner’s Guide [Git]
  6. HealthLine, 8 Signs and Symptoms of Vitamin D Deficiency [Git]
  7. HealthLine, Can Vitamin D Help You Lose Weight? [Git]
  8. HealthLine, New Study Found 80% of COVID-19 Patients Were Vitamin D Deficient [Git]
  9. HealthLine, Is Vitamin D Harmful Without Vitamin K? [Git]